Նախաձեռնություն. “Կովկասը` Խաղաղության գոտի” - Zones of Peace in the South Caucasus
Նախաձեռնություն. “Կովկասը` Խաղաղության գոտի”
ԱՄՆ Ջորջ Մեյսոն համալսարանում տեղի ունեցած սիմպոզիումի արդյունքում խաղարար նախաձեռնությունների մի խումբ ակտիվիստներ Բաքվից, Թբիլիսիից, Երեւանից, Մոսկվայից եւՎաշինգտոնից առաջ են քաշել ՙԽաղաղության Գոտիների՚ հայեցակարգը: ՙԽաղաղության գոտիները՚, դրանք աշխարհագրական տարածքներ են, որտեղ փորձ է արվում սահմանափակել բռնությունը` խրախուսելով խաղաղությունը, միջէթնիկ եւմիջկրոնական հանդուրժողականությունը: Նախաձեռնության անդամների համոզմամբ ՙԽաղաղության գոտիներն՚ արդեն իսկ դրական օրինակներ ունեն աշխարհի տարբեր հատվածներում եւ հավանաբար կիրառելի են նաեւՀարավկովկասյան տարածաշրջանում:
Նախաձեռնությունը Վաշինգտոնից ՙԱ1+՚-ին է ուղարկել իր անդրանիկ հայտարարությունը, որը ներկայացանում ենք ամբողջությամբ:
Կա±ն ռիսկի պատրաստ ղեկավարներ
Նախորդ շաբաթ Վրաստանի Տարածքային վերաինտեգրացիայի նախարար Թեմուրի Յակոբաշվին հայտարարեց իր երկրի կողմից առաջ քաշվող ՙԱբխազիան առանց զենքի՚ նախաձեռնության մասին:
Այս հայտարարությունն այժմ քննարկվում է ռուսական կողմի հետ, ինչը կարող է լավ հնարավորություն ստեղծել ՙխաղաղության գոտիների՚ ձեւավորման համար: Սպառազինություններից հրաժարվելուց բացի, ՙԽաղաղության գոտիները՚ դրանք աշխարհագրական տարածքներ են, որտեղ փորձ է արվում սահմանափակել բռնությունը` խրախուսելով խաղաղությունը, միջէթնիկ եւմիջկրոնական հանդուրժողականությունը:
Մեր` նախաձեռնության անդամների համոզմամբ` ՙԽաղաղության գոտիներն՚ արդեն իսկ դրական օրինակներ ունեն աշխարհի տարբեր հատվածներում եւհավանաբար կիրառելի են նաեւ հարավկովկասյան տարածաշրջանում: Այսպես, եթե վրացական կառավարությունը փորձի խաղաղության գոտի հռչակել ողջ երկիրը, այլ ոչ միայն Աբխազիան, այս գաղափարը կարող է հավանության արժանանալ Աբխազիայի եւ Ռուսաստանի կողմից:
Նախորդ երկու տասնամյակների ընթացքում համոզվել ենք, որ գերտերությունների պայքարի թատերաբեմ դառնալու փոխարեն, Կովկասյան տարածաշրջանն ընդհանուր առմամբ կարող է վերափոխվել ՙԽաղաղության գոտու՚, որտեղ հնարավոր կլինի բացառել ռազմաքաղաքական ուժերի մրցակցությունը: Միջէթնիկ, միջկրոնական եւլարվածության այլ դրսեւորումների փոխարեն առաջարկում ենք գերակա դարձնել ներդաշնակ համակեցությունը, մասնավորապես ՙԽաղաղության գոտիներ՚ ձեւավորելու ճանապարհով: Գոտիներ, որտեղ յուրաքանչյուր մշակութային, կրոնական, լեզվական եւ այլ տարբերություններն առավելապես հարգված կլինեն:
Սրանից ընդամենը 60 տարի առաջ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների այժմյան նախագահի հայրը սեւամորթ լինելու պատճառով միեւնույն ավտոբուսով չէր կարող ճանապարհորդել սպիտակ ամերիկացիների հետ: Երկրորդ աշխարհամարտից հետո եվրոպական հաշտության գործընթացը եւ Եվրամիության առկայությունն այսօր գալիս են ապացուցելու, որ ՙԽաղաղության գոտիների՚ համար Հարավային Կովկասում իրական հեռանկար կա:
Աշխարհում արդեն իսկ առկա են ՙԽաղաղության գոտիների՚ գործուն եւարդյունավետ օրինակներ. այսպես Կոլումբիայի եւ Ֆիլիպինների հարյուր հազարավոր գյուղական բնակիչներ պաշտպանված են իրենց շրջապատող բռնության դեպքերից: Շուրջ 67 գյուղական համայնքների բնակիչներ ՙԽաղաղության գոտիների՚ առկայությամբ են շարունակում իրենց խաղաղ համակեցությունը Պերուի եւԷկվադորի սահմանային լեռներում: Առավել ցցուն օրինակ է, թերեւս, խաղաղության գոտիների զարգացման արդյունքում ապառազմականացված Կոստարիկան: Ամբողջ մի երկիր, որ զարգանում է հենվելով ՙԽաղաղության գոտիների՚ փիլիսոփայության վրա: ՙԽաղաղության գոտիները՚ կարող են կենսունակ լինել հեռավոր ծայրամասերում գտնվող գյուղական բնակավայրերում, բուֆերային գոտիներում, ինչու ոչ նաեւ ողջ Հարավկովկասյան տարածաշրջանի մակարդակում:
Հարկ ենք համարում նշել նաեւ, որ առաջարկվող հայեցակարգն ամենեւին էլ նոր չէ տարածաշրջանի համար: Հարավային Կովկասն իր պատմության ոչ շատ հեռու անցյալում, արդեն իսկ արձանագրել է ոչ ֆորմալ ՙԽաղաղության գոտիների՚ օրինակներ: Այդպիսիք էին Էրգնեթիի, Բագրատաշենի եւԿարմիր կամրջի շուկաները, որտեղ տեղացիները նույնիսկ ամենաթեժ պատերազմական գործողությունների ընթացքում միմյանց հետ առեւտուր էին անում, զուգահեռաբար ապահովելով հարաբերությունները միջհամայնքային մակարդակներում: Կարծում ենք, որ նմանատիպ շուկաները` ՙԽաղաղության գոտիները՚, առավելագույնս կնպաստեն կոնֆլիկտների արդյունքում միմյանցից օտարված եւշարունակաբար օտարվող հասարակական ամենատարբեր խմբերի համագործակցությանը: Որպես առաջին քայլ կարելի է սկսել Զուգդիդիի, Սադախլուի (Բագրատաշեն) եւԿարմիր Կամրջի հատվածների շուկաների օրինականացումից:
Միեւնույն տրամաբանությամբ հնարավոր է լուծումներ գտնել նաեւտարածաշրջանում առկա բուֆերային գոտիներում: Մասնավորապես պատերազմող կողմերի շփման գծերի երկայնքով ՙԽաղաղության գոտիները՚ կարող են չափազանց դրական հեռանկար ունենալ: Դիպուկահարների կրակոցների փոխարեն այս գոտիները կարող են ապառազմականացվել` ապահովելով աշխարհագրական այս շրջաններում բնակվող քաղաքացիական անձանց համակեցությունը: Նմանատիպ շրջաններում գերակա դարձնելով տեղական` համայնքային եւ միջհամայնքային օրենքները, քաղաքացիական դիտորդների միջոցով կարելի կլինի ապահովել գոտիների անվտանգությունն ու ապառազմականությունը: Հնարավոր ապօրինությունների եւ հանցագործությունների կանխարգելման նպատակով հարկ կլինի ձեւավորել ներքին անվտանգության մեխանիզմներ:
Նախաձեռնության երկարաժամկետ նպատակն է տարածաշրջանային ՙԽաղաղության գոտի՚ ստեղծելու գաղափարը, որի նպատակը կլինի Հարավային կովկասի հիմնովին ապառազմականացումը` խրախուսելով տնտեսական հետաքրքրություններն ու խաղաղության մշակույթի կայացումը: Վերը նշվածն իրականություն դառնալու պարագայում, ՙԽաղաղության գոտիների՚ բնակիչներն իրենց ունեցած ռեսուրսը կուղորդեն ոչ թե սպառազինությունների կուտակմանն ու անվերջ պատերազմելուն, այլեւհամահունչ զարգացմանն ու բաց շուկայական ավանդույթների ձեւավորմանը: Բացառելով պատերազմի վտանգը` տարածքի բնակիչները կկարողանան ազատորեն ճանապարհորդել եւ համագործակցել միմյանց հետ ինչը, քաղաքական մոտեցումների տարբերությունները կարգավորելու երկարաժամկետ հնարավորություն կընձեռի: Կարծում ենք, որ տարածաշրջանային հաշտեցումը հնարավոր կդառնա կայուն ՙԽաղաղության գոտիների՚ եւ ժամանակի առկայության դեպքում միայն:
Վստահ ենք, որ առաջին հայացքից անիրագործելի թվացող փոփոխության այնպիսի առաջարկը ինչպիսին է` պատերազմականից խաղաղարարը, մեծ խիզախություն եւռիսկեր է պահանջում: Ուստի հարց է առաջանում, արդյո±ք Հարավկովկասյան տարածաշրջանում կան ղեկավարներ, որոնք պատրաստ են գնալ այնպիսի ռիսկերի, որոնց արդյունքում ապագա սերունդները կարող են խաղաղ գոյատեւել եւ զարգանալ: Ավելին, արդյոք աշխարհի ղեկավարները պատրաստ են աջակցել նորամուծական ՙԿովկասյան Խաղաղության գոտուն՚:
Վրացական ՙԱբխազիան առանց զենքի՚ նախաձեռնությունն այնուամենայնիվ խաղաղության գոտիների միայն մեկ օրինակ է: Հետպատերազմյան այս լարված ժամանաաշրջանում սպառազինություններից հրաժարվելու զուգահեռ համակողմանի մոտեցումը կարող է հետաքրքրել բոլոր կողմերին: Երկու դեպքում էլ` մեծ կամ փոքր խաղաղության գոտիներ հաստատելը հնարավոր կլինի միայն բազմակողմ համագործակցության պարագայում, երբ բոլոր կողմերը ինքնակամ կհրաժարվեն հետագա բռնության կիրառումից:
Եվրամիությունը, որ մեր կարծիքով խաղաղ ինտեգրացիայի հրաշալի օրինակ է, մեկ օրում չէ որ ստեղծվել է: Այն իր ծնունդն առավ երկրորդ աշխարհամարտի ավերակների վրա, այն բանից հետո միայն, երբ առանձին խիզախ մարդիկ հավատացին, որ համագործակցությունը հնարավոր է: Սկսելով ածխի եւ մետաղի հայտնի գաղափարից` այդ համագործակցությունը վերաճեց շատ ավելի բազմաբնույթ եւբազմաշերտ միության: Վստահ ենք, որ Հարավային Կովկասը կարող է չափազանց տարբեր լինել ընդամենը մի քանի տասնամյակ հետո: ՙԽաղաղության գոտիների՚ աստիճանական եւհամաչափ զարգացման պարագայում հնարավոր կլինի զերծ մնալ ապագայի աշխարհաքաղաքական պայքարի եւ բռնությունների թատերաբեմ լինելուց, փոխարենը դառնալով միջէթնիկ եւմիջկրոնական համակեցության հրաշալի օրինակ: Եվ ուրեմն արդյոք պատրաստ ենք մենք այսօր գնալ ռիսկերի, որպեսզի երկու կամ երեք սերունդ հետո ներդաշնակ համակեցությունը Կովկասում ճիշտ այնքան ակնհայտ լինի, որքան ԵՄ հետպատերազմյան ինտեգրացիան է այսօր:
Նախաձեռնության հեղինակներն են`
Սյուզան Ալլեն Նան, ԱՄՆ Ջորջ Մեյսոնի համալսարանի Կոնֆլիկտոլոգիայի ֆակուլտետի դասախոս
Իրակլի Կակաբաձե, ԱՄՆ Քորնեյլ համալսարանի դասախոս
Արսեն Խառատյան, ՙՍկսելա՚ եւՙՀիմա՚ երիտասարդական շարժումների անդամ
Ջամիլա Մամեդովա, Բազմակողմ դիվանագիտություն ինստիտուտի Հարավային Կովկասի ծրագրի պատասխանատու
Եկատերինա Ռոմանովա, ԱՄՆ Ջորջ Մեյսոնի համալսարանի Կոնֆլիկտոլոգիայի ֆակուլտետի ասպիրանտ
in English
Zones of Peace in the South Caucasus
While Georgian Minister for Reintegration Temuri Yakobashvili’s announcement this week of the Georgian initiative to declare Abkhazia a weapon-free zone was met with disdain by Russia and Abkhazia, there is merit to a much broader consideration of Zones of Peace. Beyond simply banning weapons, Zones of Peace are geographic areas where violence is limited and a culture of peace and tolerance is encouraged. Zones of Peace, already successful elsewhere, present promising prospects for the future of the South Caucasus, particularly if structured so as to be attractive to all involved. For example, if the Georgian government were to work towards making all of Georgia – not only Abkhazia– a weapons-free zone, that idea might find favorable Russian and Abkhaz consideration.
Rather than becoming a battlefield for global power struggles, the Caucasus as a whole could transform into a Zone of Peace, where no military powers would compete and all cultural traditions, religious practices, and languages would be respected. We know transformations are possible; post-World War II European reconciliation giving rise to the E.U. demonstrates radical transformation. Zones of Peace in the South Caucasus are also possible—hopefully without another sixty-year delay.
Zones of Peace have worked to keep villagers in Colombia and the Philippines safe from the violence surrounding their homes, to protect eighty-six communities in a larger Local Zone of Peace in Ecuador, and to safeguard residents along the mountainous Peru-Ecuador border. In an even grander peace initiative, the entire country of Costa Rica relinquished its military forces. Zones of Peace could offer similar benefits in isolated villages, across buffer zones, or regionally throughout the South Caucasus.
There is a history in the Caucasus of markets serving as informal Zones of Peace in the towns of Egret and Sadakhlo, and at the Red Bridge market. While local people from across conflict lines have bought and sold produce, they have also kept communication open between their communities. More of these micro Zones of Peace could facilitate necessary local trade, while simultaneously keeping grassroots communication open between the societies separated by conflict. Legalizing and supporting markets in Zugdidi near the Inguri, near Sadakhlo, the Red Bridge area, and Ergneti would minimize the threat of heroin trade or other illicit activities by allowing appropriate regulation of market activities.
Larger buffer zones already established along the lines of conflict could also become Zones of Peace. Instead of resounding with daily sniper fire, these spaces could become truly demilitarized zones. Unarmed military observers or others invited by the local community could patrol such security zones to prevent illegal activities and protect their demilitarized character.
An even more ambitious regional Zone of Peace would remove military forces from the whole South Caucasus, allowing economic interests to flourish and a culture of peace to develop. With local police curbing crime, the people in the zone would stop allocating precious resources to fight debilitating wars, and development would surge with more open market access. In the absence of the threat of war, travel between the conflict zones would be restored, and a longer-term conversation on settling political differences without the use of force could develop. Only a stable Zone of Peace, and much time, will make real reconciliation possible.
The peace within the European Union was not built overnight. It emerged from the ashes of World War II when a few individuals envisioned the possibility of cooperation. They started with coal and steel, and grew into more multifaceted cooperation.
The South Caucasus, too, could be dramatically different in time. Zones of Peace could start small with markets along the conflict lines, then build towards whole buffer zones, and eventually include broader regional arrangements. Gradually building Zones of Peace will steer the Caucasus away from a future of ongoing geopolitical struggle and violent conflict, and instead toward one of interethnic and interreligious coexistence.
The Georgian initiative for a weapons-free Abkhazia is only one version of a Zone of Peace. In this tense post-war period, other structures including parallel demilitarization on all sides would be more widely attractive to all parties. Both small and large Zones of Peace can only be built cooperatively, when all parties willingly giving up the option of resorting to violence.
The radical transformation from a war-torn region to a beacon of peace will require courageous risks. Are we willing to take risks today so that, in two or three generations, coexistence in the Caucasus will be as obvious as the E.U.’s post-World War II integration is today?
About the Authors:
Susan Allen Nan is Assistant Professor of Conflict Analysis and Resolution at George Mason University. Irakli Kakabadze teaches Peace Studies at Cornell University. Arsen Kharatyan is a founding member of the youth movements Sksela and Hima. Jamila Mammadova is a South Caucasus Program Officer at the Institute for Multi-Track Diplomacy. Ekaterina Romanova is a Ph.D. Candidate in Conflict Analysis and Resolution at George Mason University.